Giới thiệu Huế với bạn bè mọi miền Tổ quốc qua những chuyến đi, qua những bài viết luôn là niềm vui của Journeys in Hue. Nhưng để viết nên những bài viết ấy, ngoài việc đi thực địa, lắng nghe và quan sát, chúng mình còn dành nhiều thời gian tra cứu và nghiền ngẫm từ những trang sách. Giữa vô vàn sách viết về Huế, có những cuốn mà JiH đặc biệt tâm đắc khi nhắc đến. Huế trong những trang sách ấy hiện ra thật khác biệt, vừa cuốn hút, vừa rõ ràng và thú vị không kém ngoài đời thực. Từng cuốn sách mang đậm những dấu ấn riêng và đặc sắc riêng về Huế, mà ở đó mỗi khía cạnh đều giúp chúng mình hiểu và yêu Huế hơn. Và như thế, mỗi lần đọc lại, chúng mình lại thấy tình yêu và sự gắn bó với Huế lớn thêm đôi chút. 

Ở bài viết này, JiH xin giới thiệu đến các bạn 10 cuốn sách hay về Huế mà chúng mình cực kỳ tâm đắc, từ dấu ấn cung đình đến văn hoá dân gian và tính cách người Huế, để mỗi ai trong chúng ta đều có thể hiểu sâu hơn về Huế nha! 

1. Kiểu Huế – Trần Đức Anh Sơn 

“Kiểu Huế” là cuốn sách với đa dạng nội dung khắc họa rõ nét tính cách và cốt cách riêng của người Huế, từ nếp sống, ẩm thực đến phong thái ứng xử thường ngày. Có những đoạn văn rất kinh điển về người Huế, như hình ảnh các mệ có đời sống riêng ẩn giấu trong vòng tường của phủ đệ, nhưng khi bước ra khỏi lớp tường rêu phong ấy thì mệ có cách hành xử riêng, vừa cao ngạo, vừa khoan dung, sẵn lòng ban ơn cho kẻ dưới, cho dẫu có lúc kẻ dưới ấy là người giàu có của cải, tiền bạc hơn so với mệ. Một sự đối lập thú vị, vừa bình dị vừa quý phái, phản ánh lối sống kín đáo mà hào sảng của xứ Huế.

Không chỉ dừng ở phong cách sống, cuốn sách còn đưa độc giả ngược về quá khứ vàng son của tầng lớp quan lại quý tộc, vốn am tường cầm – kỳ – thi – họa. Dẫu thời thế đổi thay thì cốt cách thanh cao ấy vẫn để lại dấu ấn sâu đậm trong văn hóa Huế hôm nay.

 Đặc biệt, tác giả Trần Đức Anh Sơn đã có những trang viết về ẩm thực lôi cuốn người đọc, từ nguồn gốc tên gọi “bún bò giò heo”, sự khác biệt trong cách ăn rau sống ngày xưa và nay, cho đến ruốc, sả, nồi om… Tất cả được lý giải chi tiết, cho thấy kiến thức uyên bác của tác giả. Nhờ vậy, ẩm thực Huế hiện lên không chỉ ngon mắt, ngon miệng, mà còn đầy ý nghĩa văn hóa.

“Kiểu Huế” chính là tập hợp đa dạng những điều đặc trưng, lạ lẫm và hấp dẫn của người Huế, khơi gợi sự tò mò, để ai đọc cũng muốn đến Huế một lần để cảm nhận và thưởng thức. 

 2. Đất nước Việt Nam qua Cửu đỉnh Huế – Dương Phước Thu 

Đây là công trình nghiên cứu và giới thiệu toàn diện về bộ Cửu đỉnh – báu vật độc đáo của triều Nguyễn, được vua Minh Mạng cho đúc vào năm 1835. Nếu như thời vua Gia Long, Cửu vị thần công được đúc từ đồng chiến lợi phẩm sau khi đánh thắng Tây Sơn, tượng trưng cho uy quyền và sức mạnh quân sự, thì đến vua Minh Mạng, Cửu đỉnh lại được đúc với ý nghĩa gìn giữ cơ đồ, biểu trưng cho đất nước thái bình, thịnh trị.

Mỗi đỉnh đồng là một “bách khoa thư” bằng hình ảnh, được chạm khắc công phu mô tả núi sông, mặt trời, mặt trăng, tinh tú, loài cây, con thú, thuyền bè, vũ khí, đến cả những chi tiết bình dị như con cá lóc… như một bản đồ sinh động về đất nước Việt Nam thế kỷ XIX. Đây là minh chứng cho trình độ nghệ thuật đúc đồng bậc thầy, đường nét vừa giản dị vừa tinh tế, khiến Cửu đỉnh trở thành di sản tư liệu thế giới được UNESCO công nhận. 

Không chỉ là niềm tự hào của mỹ thuật truyền thống, Cửu đỉnh còn là nguồn cảm hứng để các nhà thiết kế, nghệ sĩ, công ty du lịch khai thác trong bản đồ, trò chơi, công nghệ số… tạo hiệu ứng mạnh mẽ với giới trẻ hôm nay.

3. Vua Khải Định, Hình ảnh và sự kiện (1916 – 1925) – Võ Hương An 

Đây là một trong số rất ít cuốn sách viết trọn vẹn về một vị vua duy nhất của triều Nguyễn. Thông qua hàng trăm hình ảnh và tư liệu quý, tác giả phác họa chân dung vua Khải Định – nhân vật gây nhiều tranh luận trong lịch sử: một vị vua từng bị phê phán vì lối sống xa hoa, tốn kém, nhưng cũng chính là người để lại cho Huế những công trình kiến trúc độc đáo, mang đậm dấu ấn thời đại giao thoa Đông – Tây.

Cuốn sách cho thấy vua Khải Định không chỉ là vị vua nhiều thị phi, mà còn là người đặt nền móng cho một “gu thẩm mỹ” đặc trưng của Huế – đặc biệt qua nghệ thuật khảm sành sứ, pháp lam, và kiến trúc. Có thể nói, ông chính là một trong những nhân tố quan trọng trong việc bảo tồn và sáng tạo di sản văn hoá Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Đọc sách, ta vừa thấy một vị vua “lạ lẫm” của thời giao thời, vừa nhận ra những nỗ lực của ông trong việc khôi phục, gìn giữ văn hoá cung đình. Đây chính là một cuốn sách chứa đựng nhiều bất ngờ, giúp người yêu Huế có thêm góc nhìn mới về lịch sử và những lớp lang phức tạp của triều Nguyễn.

4. Từ điển nhà Nguyễn – Võ Hương An 

Không chỉ đơn thuần là một quyển từ điển, cuốn sách mang đến lời giải thích chi tiết và dễ hiểu về nhiều khái niệm tưởng chừng quen thuộc nhưng lại ít người nắm rõ: cách đọc tên dòng dõi hoàng tộc, ý nghĩa các tước vị như hoàng tử, công chúa, phò mã; những quy định trong đời sống cung đình như “không được lấy vợ hai”; hay nguồn gốc tên gọi các cửa thành, địa danh gắn liền với triều Nguyễn và xứ Huế.

Điểm đặc biệt là sách không chỉ dừng lại ở việc giải thích thuật ngữ triều Nguyễn mà còn mở rộng sang các địa danh, di sản văn hóa, giúp người đọc hiểu rõ hơn bối cảnh lịch sử – văn hoá gắn liền với vùng đất cố đô.

Đây chính là một cuốn sách rõ ràng, súc tích, thích hợp cho những bạn tò mò về lịch sử, muốn tìm kiếm câu trả lời nhanh chóng và chính xác cho những thắc mắc nhỏ mà thú vị về nhà Nguyễn và Huế.

5. Tín ngưỡng dân gian Huế – Trần Đại Vinh

Nếu tôn giáo là một hệ thống niềm tin, thì tín ngưỡng dân gian lại gần gũi hơn: đó là những niềm tin tự nhiên, gắn liền với từng ngôi nhà, từng xóm làng. Trong cuốn sách này, tác giả Trần Đại Vinh giải thích cặn kẽ những nét tín ngưỡng rất riêng của người Huế, từ am thờ, bàn thờ thần cửa ngõ, ông địa, bổn mạng nam nữ, đến cách bày biện và thờ lạy trong từng ngôi nhà. Những điều tưởng như quen thuộc ấy hoá ra lại mang trong mình nhiều lớp ý nghĩa sâu xa.

 Điều đặc biệt ở cuốn sách là sự gần gũi với dân gian Huế, đọc sách, người đọc thấy như đang bước vào chính ngôi nhà Huế với đủ không gian thờ tự, hay theo bước những lễ cúng xóm, cúng làng, đua ghe,… để hiểu hơn nếp sống tâm linh của người dân nơi đây. Với JiH, thú vị nhất chính là lời giải đáp cho thắc mắc tại sao người Huế có những cách bố trí không gian, cách lạy và thắp hương rất riêng – những điều làm nên bản sắc Huế từ ngàn đời.

6. Trước nhà có cây hoàng mai – Minh Tự 

Tập tùy bút và phóng sự này như một chuyến trở về chậm rãi, đưa ta lạc vào những góc nhỏ đầy chất thơ của Huế mà lâu nay tưởng như đã quá quen. Tác giả Minh Tự, sau hơn một thập kỷ xa quê, ôm trong mình bao tâm tư và ký ức về “lối Huế” – từ hình ảnh gốc mai lão trượng, chuyện cơm hến, mè xửng, tô bún bò, đến đường kim mũi chỉ, vành nón bài thơ hay những phiên chợ khuya. Mỗi bài viết là một lát cắt rất tinh tế, vừa đời thường vừa chứa đựng vẻ thanh thoát của xứ sở phong rêu kiêu sa này.

 Khác với nhiều tác giả viết Huế với tình cảm bao trùm, Minh Tự mang đến góc nhìn vừa khách quan vừa thiết tha. Lời bạt của nhà văn đã nói hộ nhiều suy nghĩ, rằng đây không phải một thiên biên khảo phép tắc, mà là những dòng trò chuyện nhàn nhã, để giải nhớ, để mời chúng ta, dù đã sống ở Huế hay lần đầu ghé thăm, cùng hòa mình vào nhịp chảy rất riêng của vùng đất Cố đô này. 

7. Làng văn vật Thừa Thiên Huế – Hội Văn nghệ Dân gian Thừa Thiên Huế, Trần Đại Vinh chủ biên 

Huế không chỉ có lăng tẩm, đền đài mà còn là những ngôi làng mang trong mình câu chuyện riêng. Cuốn Làng văn vật Thừa Thiên Huế, do nhiều nhà nghiên cứu Huế biên soạn, đây là công trình tìm hiểu công phu về từng làng quê, từ lịch sử hình thành, tên gọi, nghề truyền thống cho đến những phong tục và dấu ấn văn hóa đặc trưng.

Đọc sách, chúng mình sẽ bắt gặp những lát cắt đời sống rất gần gũi. Mỗi ngôi làng ở Huế đều mang trong mình một lịch sử và bản sắc riêng – như làng Bao Vinh, An Hòa hay Nam Phổ. Cuốn sách này không chỉ giải thích tên gọi của làng, mà còn khắc họa nghề nghiệp, tập quán, lối sống gắn với từng vùng đất. Chẳng hạn, bánh canh Nam Phổ là đặc sản nổi tiếng vốn bắt nguồn từ làng Nam Phổ. Xưa kia, đàn ông trong làng đi trèo cau, còn phụ nữ thức sớm nấu bánh canh để trưa gánh lên chợ bán. Nghề được mẹ truyền cho con gái, dần dà trở thành dấu ấn ẩm thực đặc trưng của Huế.

Mỗi trang sách mở ra một phần ký ức, giúp ta hiểu rằng mỗi món ăn, mỗi địa danh, mỗi nghề ở Huế đều bắt nguồn từ những câu chuyện làng quê giàu bản sắc.

8. Kho báu kinh thành Huế sau ngày thất thủ Kinh đô – Francois Thierry, Lê Đức Quang dịch và viết lời bạt

Cuốn sách đưa người đọc trở lại một trong những biến cố bi thương nhất của lịch sử vùng đất Cố đô: Thất thủ Kinh đô (23/5 năm Ất Dậu, tức 5/7/1885). Đây không chỉ là bước ngoặt của triều Nguyễn với cảnh thay vua đổi ngôi, mà còn đánh dấu thời điểm đất nước đánh mất chủ quyền, rơi vào vòng bảo hộ và thuộc địa suốt hơn nửa thế kỷ. Sự kiện ấy để lại dấu ấn vĩnh viễn trong đời sống tinh thần người dân Huế – mỗi năm, vào hạ tuần tháng 5 âm lịch, các gia đình, ngõ phố vẫn lập bàn hương án để tưởng niệm những linh hồn đã hy sinh trong ngày tột cùng tang thương ấy.

Điểm nổi bật của cuốn sách là việc phơi bày một “góc khuất” ít được nhắc đến: kho báu trong các cung điện triều Nguyễn – vàng bạc, châu báu đã bị quân Pháp chiếm đoạt sau cuộc tấn công. 

Bằng cách kể chuyện sinh động, dựa trên nguồn tư liệu phong phú từ năm 1847 – khi vua Tự Đức lên ngôi, đến 1997 – khi cựu hoàng Bảo Đại qua đời tại Paris, tác phẩm tái hiện một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, cùng hơn một trăm nhân vật lịch sử đã tác động lên cục diện Đại Nam. 

Với lối trình bày vừa mới lạ vừa đầy đủ, cuốn sách không chỉ là tài liệu sử học, mà còn là cánh cửa giúp độc giả trở lại thời khắc đau thương nhưng đầy khí phách của Kinh đô Huế.

9. Exploring Huế – Tim Doling 

Cuốn sách tiếng Anh của tác giả Tim Doling có thể xem như vật gối đầu giường cho những bạn làm hướng dẫn viên tiếng Anh. Tác phẩm không chỉ giàu vốn từ vựng chuyên ngành du lịch mà còn cung cấp một hệ thống kiến thức đầy đủ về các công trình kiến trúc và lịch sử phát triển của Huế. Với lối viết ngắn gọn, cô đọng, từng địa điểm đều được giới thiệu súc tích, giúp người đọc nhanh chóng nắm bắt đặc trưng mà không cần quá nhiều thời gian.

 Điểm đặc biệt của cuốn sách là cách nhìn nhận Huế qua con mắt một người nước ngoài. Tim Doling sắp xếp hành trình khám phá Huế như một chuyến đi bộ, và trên bản đồ, mỗi điểm đến được đánh số thứ tự, từ đó dẫn dắt độc giả theo tuyến đường để tìm hiểu từng công trình và câu chuyện phía sau. Chính cách tiếp cận này mở ra nhiều bất ngờ, bởi ngay cả người Huế cũng sẽ phát hiện ra những địa điểm quanh mình mà trước đó chưa hề biết tới.

10. Kinh thành Huế – Phan Thuận An 

Kinh thành Huế, tác phẩm của nhà nghiên cứu Phan Thuận An, chính là cuốn sách mà Journeys in Hue tâm đắc nhất khi muốn giới thiệu về dấu ấn kiến trúc quân sự đặc biệt của triều Nguyễn. Người đọc sẽ bắt gặp những khái niệm lạ tai nhưng vô cùng thú vị như pháo đài, lỗ châu mai, hỏa xa đặt đại bác… cùng cách thiết kế tường gạch, cửa thành lồi ra để tăng khả năng phòng thủ. Những chi tiết này không chỉ khiến ta hình dung rõ nét hơn về một kinh đô xưa, mà còn lý giải vì sao Gia Long và các vua Nguyễn đã xây dựng được một hệ thống thành trì kiên cố đến vậy.

 Cuốn sách đi sâu vào kiến trúc và quá trình hình thành Kinh thành Huế, từ cách xây dựng, nguyên tắc bố trí đến các phương thức phòng thủ độc đáo. Đọc sách, ta như đang theo hành trình “travel to learn” – du lịch để học hỏi, khi từng lớp gạch, từng pháo đài đều gợi mở một câu chuyện lịch sử. Đây chính là điểm đặc biệt giúp cuốn sách trở thành tài liệu quý giá cho những ai muốn hiểu sâu hơn về di tích còn trường tồn đến ngày nay.

Nội dung và ảnh: Nhật Thi