[DÂN GIAN HUẾ] LÝ GIẢI CÁCH NGƯỜI HUẾ GỌI TÊN CÁC CỬA THÀNH
“Người Huế sống, ăn, mặc và ứng xử theo một kiểu thức riêng. Ai không hiểu sẽ cho là người Huế cầu kỳ, kiểu cách. Còn ai hiểu người Huế, biết về văn hoá Huế, sẽ nói: ‘Kiểu Huế là rứa. Có chi mà thắc mắc.’”, đó là những nhận xét của nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn khi nhắc đến những người con ở mảnh đất Cố đô.
Và chính từ những nét rất riêng ấy, cách người Huế gọi tên từng cửa ra vào Kinh thành cũng trở thành một điều thú vị. Vì sao lại gọi là cửa Thượng Tứ mà không phải “Đông Nam Môn”? Vì sao người dân vẫn quen gọi là cửa Nhà Đồ, cửa Ngăn hay cửa Sập trong khi tên chính thức lại hoàn toàn khác? Ẩn sau mỗi cái tên dân gian là một câu chuyện gắn liền với nghề nghiệp, địa điểm quen thuộc hay đơn giản chỉ bởi người xứ Huế muốn gọi cho gần gũi, dễ nhớ.
Hôm nay cùng Journeys in Hue khám phá những câu chuyện thú vị phía sau những cái tên tưởng chừng quen thuộc ấy nhé! 🌿✨
Cửa Thượng Tứ (Đông Nam Môn)
Cửa Thượng Tứ, còn có tên là cửa Đông Nam, là một trong những lối ra vào quan trọng của Kinh thành Huế. Công trình được xây dựng khá sớm với phần cửa vòm hoàn thành vào năm 1809 dưới triều vua Gia Long, còn vọng lâu phía trên được bổ sung vào năm 1829 thời vua Minh Mạng.
Tên gọi “Thượng Tứ” bắt nguồn từ viện Thượng Tứ, đây là cơ quan nằm ngay phía trong cửa thành, chuyên quản lý và chăm nom ngựa để kéo xe phục vụ cho nhà vua.
Không chỉ vậy, cửa Thượng Tứ còn là chứng nhân của nhiều sự kiện lịch sử quan trọng, trong đó có cuộc khởi nghĩa ngày 23/8/1945 khi hơn 150.000 người dân Thừa Thiên Huế (nay là TP. Huế) tiến vào kinh thành trong Cách mạng Tháng Tám.
Cửa Ngăn (Thể Nhân Môn)
Mỗi mặt Kinh thành có hai cửa, riêng mặt Nam (mặt trước) có đến bốn cửa, ngoài hai cửa Thượng Tứ (Đông Nam) và Nhà Đồ (Chánh Nam) còn có cửa Ngăn (Thể Nhân) và cửa Sập (Quảng Đức) nằm sát hai bên Kỳ Đài.
Cửa Ngăn được xây dựng vào năm 1809 dưới thời vua Gia Long, vọng lâu bên trên hoàn thiện năm 1829. Lúc đầu cửa có tên là Thể Nguyên, sau khi xây vọng lâu vua Minh Mạng đổi tên thành Thể Nhân, nhưng dân gian vẫn quen gọi là cửa Ngăn Dưới (sau này gọi là cửa Ngăn) để phân biệt với cửa Quảng Đức là cửa Ngăn Trên.
Sở dĩ có tên gọi này vì cửa Thể Nhân và cửa Quảng Đức vốn là hai cửa dành riêng cho vua và hoàng gia ra vào. Mỗi lần vua ra khỏi thành, lính sẽ đóng cửa để ngăn dân chúng đi qua, chỉ khi vua trở về, cửa mới được mở lại. Chính vì vậy mà cái tên “cửa Ngăn” đã đi vào cách gọi dân gian từ đó. Phía trong cửa còn đặt bốn khẩu súng thần công mang tên Tả Đại Tướng Quân: Xuân, Hạ, Thu, Đông.
Cửa Sập (Quảng Đức Môn)
Cửa Quảng Đức nằm ở mặt Nam Kinh thành, tên gọi xuất phát từ dinh Quảng Đức, tên cũ của phủ Thừa Thiên.
Tương tự như cửa Thể Nhân, ban đầu cửa Quảng Đức được gọi là cửa Ngăn Trên vì được ngăn lại mỗi lần vua và hoàng gia ra vào thành. Tuy nhiên trận lũ lớn năm Quý Tỵ 1953 đã làm sập hoàn toàn phần vòm cửa và vọng lâu, từ đó người Huế bắt đầu gọi cửa Quảng Đức là cửa Sập.
Trong chiến sự năm 1968, cửa Sập bị phá hoại nặng nề và đóng. Đến năm 1998, cửa mới được phục chế. Phía trong cửa đặt năm khẩu súng thần công mang tên Hữu Đại Tướng Quân: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.
Cửa Nhà Đồ (Chánh Nam Môn)
Cửa Nhà Đồ, hay còn gọi là cửa Chánh Nam, phần cửa vòm bên dưới được xây dựng vào năm 1809 dưới thời vua Gia Long, vọng lâu bên trên hoàn thành năm 1829 thời vua Minh Mạng.
Theo lý giải của L. Cadière và nhà nghiên cứu Bửu Kế, ngay bên ngoài cửa từng có một kho chuyên chứa vật dụng phục vụ hoàng cung và binh khí cho quân đội, gọi là “Đồ Gia”, nghĩa là “nhà để đồ”. Dần dần, người dân gọi cửa này là “Nhà Đồ”, một cách gọi gần gũi và giản dị đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Cửa từng bị sập trong trận lũ năm 1953 và sau đó được phục dựng, tiếp tục tồn tại như một dấu tích kiến trúc tiêu biểu gắn liền với đời sống cung đình triều Nguyễn.
Tên gọi các cửa ra vào kinh thành phong phú và đa dạng chính là nhờ văn hoá, lối sống và phong tục dân gian của người Huế, để mỗi công trình không chỉ là một di tích mà còn là một phần ký ức sống động của vùng đất cố đô.